Odstające łopatki - przyczyny i postępowanie

Data ostatniej aktualizacji:
Polub portal
Odstające łopatki - przyczyny i postępowanie

Problem odstających łopatek stanowi nie tylko defekt kosmetyczny, ale także przyczynia się do zaburzeń biomechanicznych i funkcjonalnych w obrębie kompleksów barkowych oraz kręgosłupa. Nieprawidłowo ustawione łopatki prowadzą do przeciążeń w obrębie aparatu ruchu, co wynika z różnorodnych kompensacji, które zachodzą jako próba osiągnięcia pełnych możliwości ruchowych. Codziennie powtarzane aktywności prowadzą do sumowania się mikrourazów, które w konsekwencji prowadzą do trwałych ograniczeń i uszkodzeń.

Do rozwoju nieprawidłowego ustawienia łopatek najczęściej dochodzi w wyniku zaburzonej równowagi mięśniowej, gdzie mięsień zębaty przedni najczęściej okazuje się niewydolny. W zdecydowanie większości jest to wynikiem nadmiernie napiętych m. piersiowego mniejszego, m. dźwigacza łopatki oraz m. czworobocznego (część górna), które uniemożliwiają prawidłowe funkcjonowanie mięśnia zębatego przedniego. Wówczas dochodzi do utraty siły i nasilania się dysbalansu mięśniowego.

Ze względu na fakt, iż łopatka bardzo mocno koreluje z kończynami górnymi i kręgosłupem, ignorowanie problemu odstających łopatek może mieć poważne konsekwencje.

Postępowanie fizjoterapeutyczne w przypadku odstających łopatek opiera się przede wszystkim na odzyskaniu równowagi mięśniowej i prawidłowych wzorców ruchowych. Zastosowanie mają przede wszystkim indywidualne ćwiczenia prowadzone pod nadzorem fizjoterapeuty.


Anatomia czyli słów kilka o łopatkach

Łopatka to kość o trójkątnym kształcie, umieszczona na grzbietowej powierzchni żeber (II-VII), w obrębie której wyróżniamy 3 kąty:

  • kąt górny łopatki
  • kąt dolny łopatki
  • kąt boczny łopatki

oraz 3 brzegi:

  • przyśrodkowy
  • boczny
  • górny

Łopatkę należy także przeanalizować pod kątem powierzchni żebrowej oraz grzbietowej. Strona żebrowa tworzy funkcjonalne połączenie z żebrami (tworząc fizjologiczny staw łopatkowo-żebrowy), a także stanowi miejsce przyczepu dla mięśnia podłopatkowego. Po stronie żebrowej znajduje się również wyrostek kruczy łopatki, będący miejscem przyczepu dla trzech mięśni. Natomiast w warstwie grzbietowej istotnym punktem jest grzebień łopatki, który wytwarza dwa zagłębienia (dół nadgrzebieniowy oraz dół podgrzebieniowy). Grzebień łopatki kierując się w stronę boczną, przechodzi w kąt barkowy, a następnie w wyrostek barkowy.

Dodatkowo w części bocznej łopatki znajduje się wydrążenie stawowe oraz obrąbek stawowy, współtworzące połączenie łopatki z kończyną górną (staw ramienno-łopatkowy). W rejonie tym znajdują się dwa guzki: nadpanewkowy oraz podpanewkowy.

Łopatka jako miejsce przyczepu poszczególnych mięśni

kąt górny łopatki

m. dźwigacz łopatki

kąt dolny łopatki

m. obły większy

m. najszerszy grzbietu

m. zębaty przedni

dół nadgrzebieniowy

m. nadgrzebieniowy

dół podgrzebieniowy

m. podgrzebieniowy

m. obły mniejszy

wyrostek kruczy

m. piersiowy mniejszy,

m. kruczo-ramienny, głowa krótka

m. dwugłowego ramienia

Grzebień łopatki i wyrostek barkowy

m. naramienny

m. czworoboczny

powierzchnia żebrowa łopatki

m. podłopatkowy

guzek nadpanewkowy

głowa długa m. dwugłowego ramienia

guzek podpanewkowy

głowa długa m. trójgłowego ramienia 

brzeg przyśrodkowy łopatki

m. równoległoboczny mniejszy

m. równoległoboczny większy

 

Odstające łopatki jako wada postawy – przyczyny

Postawa ciała jest cechą charakterystyczną dla każdego człowieka. Wiele definicji postawy ciała przedstawia ją jako swobodny układ poszczególnych elementów w pozycji stojącej. Można spotkać się również z definicją, iż postawa ciała jest nawykiem ruchowym, kształtującym się na podłożu kostno-stawowym, więzadłowym, neurologicznym, a także środowiskowym czy emocjonalnym. Mówiąc o postawie ciała, należy pamiętać także o różnych jej zaburzeniach i wadach.

Czym w takim razie jest wada postawy? Przede wszystkim jest to odchylenie od normy, do którego najczęściej dochodzi w przeciążenia lub zużycia aparatu ruchu, co w konsekwencji prowadzi do rozwoju różnorodnych dysfunkcji.

Problem odstających łopatek nie jest prosty i może mieć różnorodne podłoże, w tym:

  • plecy okrągłe są wadą postawy, w której dochodzi do pogłębienia kifozy piersiowej. Nadmierne wygięcie kręgosłupa do tyłu powoduje osłabienie i rozciągnięcie mięśni grzbietu oraz przykurcz w obrębie mięśni klatki piersiowej. Obserwuje się widoczne zaokrąglenie pleców, a także wysunięcie do przodu głowy i barków.

charakterystyka sylwetki osoby
z plecami okrągłymi:

  • pogłębienie kifozy piersiowej
  • protrakcja barków
  • protrakcja głowy
  • spłaszczenie klatki piersiowej
  • rozsunięcie i odstawanie łopatek

Plecy okrągłe mogą mieć zarówno podłoże wrodzone jak i nabyte. Zmiany o charakterze wrodzonym na ogół są znaczne, powstają we wczesnym okresie i trudno się korygują. Natomiast w przypadku pleców okrągłych nabytych, zmiany pojawiają się w wyniku różnych chorób (ZZSK – zesztywniające zapalenie stawów, choroba Scheuermanna, krzywica czy gruźlica kości, ale także w konsekwencji stylu życia i stopniowo rozwijającej się nierównowagi mięśniowej. Wielogodzinne przebywanie w wymuszonych pozycjach, ograniczona aktywność fizyczna, wady wzroku czy wstydliwość pojawiająca się w okresie dojrzewania (u dziewczynek świadome garbienie pozwala ukryć rozwijające się piersi) to aspekty, które bardzo mocno przyczyniają się do rozwoju wady postawy. W dzisiejszych czasach głównym sprawcą zaburzeń postawy ciała jest smartfon, zarówno u dzieci jak i osób dorosłych. Doczekaliśmy się już w literaturze określeń „sms-owa szyja” czy „postawa smartfonowa”, które pokazują jak duża jest skala problemów dotyczących przeciążenia aparatu ruchu.

postawa smartfonowa

 

  • dysbalans mięśniowy czyli zaburzona równowaga mięśniowa to jedna z najczęstszych przyczyn odstających łopatek. W przypadku łopatki jej głównymi stabilizatorami są mięsień czworoboczny grzbietu oraz mięsień zębaty przedni, które winny ze sobą współpracować. Równomierna praca w obrębie następujących par:
  • górna część mięśnia czworobocznego oraz dolna część mięśnia zębatego przedniego
  • dolna część mięśnia czworobocznego oraz górna część mięśnia zębatego przedniego

zapewnia prawidłową ruchomość oraz przyleganie łopatki do ściany klatki piersiowej. Niestety w wielu przypadkach obserwuje się brak równowagi, z istotną przewagą mięśnia czworobocznego nad nieaktywnym zębatym przednim (dodatkowo wzmożoną aktywność wykazuje m. dźwigacz łopatki oraz m. piersiowy mniejszy).

  • uszkodzenie nerwu piersiowego długiego prowadzi do powstania dysfunkcji nazywanej „łopatką skrzydłowatą”. Charakterystyczne odstawanie łopatki od ściany klatki piersiowej jest wynikiem porażenia mięśnia zębatego przedniego.
  • skolioza jest bocznym skrzywieniem kręgosłupa (bardzo ogólne określenie), które również przyczynia się do powstania zaburzenia w obrębie łopatek. Typowe jest jednak to, iż w przypadku skoliozy efekt odstającej łopatki jest jednostronny, co wynika z obecności garbu żebrowego, który wypycha łopatkę.


Biomechanika obręczy barkowej oraz łopatki

Łopatka jest bardzo ważnym ogniwem kończyny górnej, które wpływa na większe możliwości ruchowe. Staw ramienny jest najbardziej ruchomym stawem w ludzkim organizmie, co jest dużą zasługą właśnie łopatki. Poza stawem ramiennym łopatka dodatkowo współtworzy staw barkowo-obojczykowy oraz funkcjonalne połączenie z klatką piersiową (staw łopatkowo-żebrowy), po której się ślizga.

Aby mówić o biomechanice łopatki należy zacząć od jej ustawienia początkowego (ustawienie neutralne), które ma istotny wpływ na możliwości ruchowe.

Pozycja neutralna łopatki

  • grzebień łopatki skierowany jest do kręgów Th3/Th4
  • kąt dolny łopatki ustawiony jest na wysokości kręgu Th7
  • kąt dolny łopatki ustawiony jest bocznie (dalej od kręgosłupa) w stosunku do kąta górnego łopatki
  • wyrostek barkowy łopatki ustawiony jest wyżej w stosunku do kąta górnego łopatki

Prawidłowe ustawienie łopatki oraz jej ruchomość warunkowane są wydolnością oraz prawidłową koordynacją nerwowo-mięśniową mięśni stabilizujących oraz  mięśni mobilizujących.



Objawy

Odstawanie łopatek współistnieje z zaburzeniami w obrębie obręczy barkowej oraz kręgosłupa szyjnego i piersiowego. Obserwuje się nieprawidłowe wzorce posturalne, które najczęściej przybierają dwie postaci:

  • wysunięte do przodu barki i głowa, zaokrąglona plecy oraz zapadnięta klatka piersiowa
  • kręgosłup piersiowy ustawiony w nadmiernym wyproście, cofnięcie barków

W związku z tym, iż łopatki istotnie wpływają na mobilność kończyn górnych, przy ich zaburzonym ustawieniu, dochodzi do ograniczeń ruchomości. Widoczne jest to zwłaszcza w ruchach powyżej głowy, gdzie zaangażowanie łopatek jest istotne. Wówczas obserwuje się zachodzące w organizmie kompensacje, pod postacią ruchów kręgosłupa.

Wśród innych objawów należy jeszcze wymienić:

  • krepitacje oraz uczucie „przeskakiwania” w obrębie obręczy barkowej
  • dolegliwości bólowe obejmujące obręcz barkową oraz kręgosłup szyjno-piersiowy będące wynikiem zmian przeciążeniowych
  • parestezje w obrębie kończyny górnej

 

Postępowanie fizjoterapeutyczne w przypadku odstających łopatek

W zależności od podłoża zmian prowadzących do zaburzonego ustawienia łopatek, dobór postępowania jest odmienny. Mimo wszystko jednak, znaczną część postępowania fizjoterapeutycznego obejmują indywidualne ćwiczenia, wykonywane w ramach treningu medycznego.

Głównym celem prowadzonych ćwiczeń jest odzyskanie fizjologicznej ruchomości stawowej oraz co ważne odbudowanie prawidłowych wzorców ruchomości. Kolejnymi ważnymi aspektami jest odpowiednia aktywacja mięśniowa, koordynacja i równowaga mięśniowa oraz siła. W przypadku odstających łopatek,  najważniejszym mięśniem jest mięsień zębaty przedni – mięsień, który odpowiada przede wszystkim za „przyklejanie” łopatki do ściany klatki piersiowej.

mięsień zębaty przedniMięsień zębaty przedni – mięsień położony na bocznej ścianie klatki piersiowej, przyczepiony charakterystycznymi 10-cioma zębami do powierzchni górnych 9-więciu żeber. Natomiast przyczep drugi przyczep znajduje się na brzegu przyśrodkowym łopatki. Mięsień posiada kilka funkcji:

  • część górna pociąga staw ramienny do przodu
  • część dolna kieruje bark ku dołowi, przy jednoczesnym pociągnięciu kąta dolnego łopatki do boku i do przodu
  • mięsień dociska łopatkę do ściany klatki piersiowej
  • jest pomocniczym mięśniem wdechowym

 

Sukces terapeutyczny możliwy jest tylko dzięki kompleksowemu postępowaniu opartemu na:

  • świadomej korekcji ciała
  • ćwiczeniach poprawiających mobilność obręczy barkowej
  • ćwiczeniach poprawiających elastyczność tkanek
  • ćwiczeniach wzmacniających
  • ćwiczeniach poprawiających aktywację mięśnia zębatego przedniego

Odbudowa prawidłowych wzorców ruchowych wymaga najpierw przywrócenia równowagi mięśniowej, a następnie wielu powtórzeń w celu opanowania nowej strategii ruchowej. Ćwiczenia ukierunkowane na zmianę wzorca wymagają dużej koncentracji i skupienia na własnym ciele. Wyuczenie nowego wzorca osiągane jest w następującej kolejności:

  1. rozluźnienie zbyt napiętych struktur
  2. odzyskanie prawidłowej ruchomości oraz aktywacji mięśniowej
  3. wzmocnienie odpowiednich grup mięśniowych

Przykładowe ćwiczenia wykorzystywane w przypadku odstających łopatek

  1. ćwiczenia poprawiające elastyczność w obrębie m. piersiowego mniejszego, m. dźwigacza łopatki oraz m. czworobocznego (część górna) – przykurcz w obrębie wymienionych mięśni uniemożliwia prawidłową aktywację mięśnia zębatego przedniego.
  • Mobilizacje uciskowe i rolowanie z wykorzystaniem piłki bądź rollera

rolowanie mięśnia piersiowego

  • Ćwiczenia rozciągające

rozciąganie mięśni piersiowych

  1. Ćwiczenia mobilizujące obręcz barkową i klatkę piersiową mają na celu odzyskanie prawidłowej ruchomości oraz poprawę elastyczności tkanek miękkich. Ze względu na częste ustawienie barków w protrakcji, łopatek w elewacji oraz kręgosłupa piersiowego w zgięciu (pogłębiona kifoza), wykonuje się mobilizacje i ćwiczenia w przeciwnych kierunkach.
  • mobilizacje wyprostne dla kręgosłupa piersiowego

mobilizacja wyprostna odcinka piersiowego kręgosłupa

  • ćwiczenie mobilizujące stożek rotatorów – w pozycji leżenia bokiem z kończynami górnymi wyciągniętymi przed klatkę piersiową. Mobilizacji poddawana jest kończyna bliższa ziemi, która znajduje się w zgięciu w stawie łokciowym 90⁰. Drugą kończyną ćwiczący spycha poprzez dłoń do rotacji zewnętrznej i następnie do rotacji wewnętrznej, każdą pozycję należy utrzymać przez kilka sekund. Przy znacznych ograniczeniach ruchomości, dobre efekty przynosi stosowanie poizometrycznej relaksacji mięśni, wykonywanej w tych samych pozycjach.
  1. Ćwiczenia wzmacniające mięsień zębaty przedni
  • W pozycji stojącej, ćwiczenie wykonywać można jednorącz (jak na zdjęciu) lub jednocześnie oburącz z taśmą na plecach i jej końcami w dłoniach. Ćwiczenie polega na wysuwaniu prostej kończyny górnej z oporem taśmy w przód z jednoczesnym dociskiem łopatki do ściany klatki piersiowej.

wzmacnianie mięśnia zębatego

  • W pozycji klęku podpartego wykonuje się ruch lekkiego obniżenia tułowia (kończyny górne cały czas wyprostowane w stawach łokciowych) i następnie wykonuje się odepchnięcie od podłoża. W trakcie ćwiczenia należy utrzymywać proste plecy, zwłaszcza w odcinku piersiowym, nie zadzierać głowy oraz nie przenosić ciężaru ciała na kończyny dolne.

  1. Ćwiczenia wzmacniające mięśnie równoległoboczne
  • Ćwiczenie wiosłowania można wykonać zarówno w pozycji stojącej jak i siedzącej, z oporem taśmy elastycznej. Podczas ćwiczenia wykonuje się ruch cofnięcia kończyn górnym z jednoczesnym zbliżeniem łopatek do kręgosłupa.

wzmacnianie mięśni równoległobocznych



Autor:
mgr Katarzyna Kumor, fizjoterapeuta
Bibiliografia:

  • Johnson J.  Korekcja postawy ciała. Techniki Terapeutyczne. Wyd. Urban & Partner, 2018
  • Kasperczyk T. Wady postawy ciała diagnostyka i leczenie. Wydanie IV, Kraków, 1998

Oceń artykuł:
Ocena:
5/5 (1)